ប្រវត្តិទីក្រុងភ្នំពេញ1
បកប្រែ ហម ឆាយលី
កែសម្រួល ចៅ វាសនា
(ដកស្រង់ពីទស្សនាវដ្ដីកម្ពុជសុរិយា ឆ្នាំទី៥៩ លេខ២ ព.ស. ២៥៤៩)
នៅពាក់កណ្ដាលសតវត្សទី១៥នៃគ.ស ព្រះរាជាខ្មែរព្រះ នាមពញាយ៉ាត (Yat) បានចាកចោលរាជធានី អង្គរ រកទីកន្លែងផ្សេង ទៀត ដើម្បីសាងរាជធានីថ្មី ឲ្យបានឆ្ងាយពីបឹងទន្លេសាប និងឲ្យបាន ឆ្ងាយពីការរុកគួន របស់ពួកសៀម ។ ជាដំបូងព្រះអង្គបានសាង ព្រះរាជវាំងមួយនៅ ទួលបាសាន ក្នុងស្រុកស្រីសន្ធរ ។ ប៉ុន្តែ ក្រោយពីការកសាងរាជធានីនោះមក នៅរដូវវស្សាមានភ្លៀងធ្លាក់ ជោកជាំយ៉ាងខ្លាំង ព្រមជាមួយនឹងទឹកជំនន់នៃទន្លេមេគង្គផងនោះ បានធ្វើឲ្យទីក្រុងនោះ ជនលិចលង់យ៉ាងខ្លាំង ។ ព្រះបាទពញា យ៉ាត ទ្រង់ក៏បានរួសរាន់រុះរើរាជធានី មកតាំងនៅចតុមុខ ក្នុង គ្រិស្តសករាជ ១៤៣៤ ។
ដើមកំណើតនៃទីក្រុងភ្នំពេញនេះ កាលដំបូងឡើយមាន ភ្នំមួយ “ ជាភ្នំដែលគេពូនឡើងពុំមែនជាភ្នំ ដែលកើតឡើងដោយ ធម្មជាតិនោះទេ ” ឈ្មោះ ពេញ តែក្រោយមក គេឲ្យឈ្មោះទីក្រុង តាមឈ្មោះភ្នំនេះ តាំងតែពីមុនការមកតាំងរាជធានីម៉្លេះ ។ កំណើត ភ្នំនេះ មានប្រវត្តិនិទានជាច្រើន ប៉ុនតែតាមប្រវត្តិដែលយើង លើក យកមករៀបរាប់នាពេលនេះ គឺជាប្រវត្តិមួយ ដែលគេលើកយកមកនិទានញឹកញាប់ជាងគេ ហើយ មាននិទានជាទូទៅផង ។ រឿង នោះមានដូចតទៅ ៖
កាលនោះមានដូនចាស់ម្នាក់ឈ្មោះ ពេញ ជាអ្នកមានទ្រព្យ សម្បត្តិស្តុកស្ដម្ភ បានសង់ផ្ទះមួយ ពីខាងកើតទួលមួយ ពុំឆ្ងាយ ប៉ុន្មានពីមាត់ទន្លេឡើយ ។ ថ្ងៃមួយនារដូវវស្សា ទឹកទន្លេជោរជន់ យ៉ាងខ្លាំង ដូនពេញបានចុះទៅមាត់ទន្លេ ហើយបានឃើញដើម គគីរមួយដើមយ៉ាងធំអណ្ដែតតាមទឹក ដែលត្រូវទឹកកួច វិលវល់ ពុំឆ្ងាយប៉ុន្មានពីច្រាំងឡើង ។ ភ្លាមនោះ ដូនពេញ បានហៅអ្នក ជិតខាង ឲ្យមកជួយស្រង់ដើមគគីរ នោះឡើងគោក ។ ក្រោយពី ស្រង់ដើមគគីរនោះឡើងគោក រួចស្រេចបាច់ហើយ គេក៏នាំគ្នាលាង សម្អាតភក់ ដែលរុំ ព័ទ្ធឈើនោះចេញ ពេលនោះគេក៏បានប្រទះ ឃើញរន្ធធំមួយក្នុងដើមគគីរ ដែលក្នុងនោះមានព្រះ ពុទ្ធរូបចំនួន ៥ អង្គ ៤ អង្គធ្វើអំពីសំរឹទ្ធិ ហើយមួយអង្គទៀតធ្វើអំពីថ្ម ។ រូបដែល ឆ្លាក់ដោយថ្មនេះ ជារូប អាទិទេព មួយអង្គឈរមានកាន់ដំបងនៅដៃម្ខាងទៀត ទ្រង់សង្ខ័្ខ សក់លើកចងជាភ្នួង នៅផ្នែកខាងលើ ព្រះកេស ។
ដូនពេញព្រមទាំងអ្នកជិតខាងរបស់គាត់ មានក្ដីត្រេកអរយ៉ាងខ្លាំង ហើយក៏នាំគ្នាដង្ហែបដិមា ទាំងនោះ មកកាន់ផ្ទះរបស់គាត់ បន្ទាប់មកដូនពេញ បានសង់ជាជម្រកមួយ ដើម្បីតម្កល់ព្រះបដិមាករទាំង ប្រាំអង្គនោះ ជាបណ្ដោះអាសន្នសិន បន្ទាប់មកទៀត ដូនពេញ បានសុំឲ្យអ្នកជិតខាង មកជួយលើក ពូនបន្ថែមពីលើ ទួលខាងមុខជម្រកនោះទៀត ដើម្បីឲ្យទួលនោះបានខ្ពស់បន្តិច ដូច ជាកូនភ្នំមួយ ។
ដូនពេញបានឲ្យគេកាប់ដើមគគីរនោះ ដើម្បីធ្វើជាគ្រឿង សំណង់ ។ នៅគ្រិស្តសករាជ ១៣៧២ ដូនពេញបានព្រមព្រៀងគ្នា ជាមួយអ្នកជិតខាង សម្រេចកសាងព្រះវិហារមួយនៅលើកំពូលភ្នំ ដែលមាន ដំបូលប្រក់ស្បូវភ្លាំង ហើយដូនពេញក៏បានយកព្រះបដិ- មាករ ៤ អង្គដែលធ្វើអំពីសំរឹទ្ធិនោះ ទៅតម្កល់ទុកក្នុងព្រះវិហារ ។ ឯរូបចម្លាក់ពី់ថ្ម គាត់យកទៅតម្កល់នៅឯជើងភ្នំនាទិសបូព៌ ។ ដែយាសាររូបបដិមាករ ទាំងនោះ មានដើមកំណើតពីស្រុកលាវ ព្រោះបានហូរតាមទឹកទន្លេមកនោះ គេក៏សន្មតឈ្មោះថា “ អ្នក តាព្រះចៅ ” ។ លុះការស្ថាបនាព្រះវិហារ បានរួចរាល់អស់ហើយ ដូនពេញ និងញាតិមិត្តជិតខាង បាននិមន្ត ព្រះសង្ឃ មកគង់នៅឯ ជើងភ្នំនាទិសបស្ចិម គេក៏ប្រសិទ្ធិនាមវត្តនោះថា“វត្តភ្នំដូនពេញ” ។ ព្រះពុទ្ធរូបទាំង ៤ អង្គ និងអាទិទេពមួយអង្គទៀត ដែលធ្វើពីថ្ម នោះ បានក្លាយទៅជាគ្រឿងសក្ការ:បូជា នៃអ្នកទាំងពួង ។
តទៅនេះ ជាប្រវត្តិនៃទីក្រុងភ្នំពេញ ប្រមាណជាហុកសិប ប្លាយឆ្នាំក្រោយមក ទើបមានព្រះ មហាក្សត្រខ្មែរ បានមកកសាង រាជធានីនៅទីនេះ ។ ប្រវត្តិនៃការកសាងរាជធានីនេះ មានដូច តទៅ ៖
ព្រះបាទបរមរាជាអធិរាជរាមាធិបតី2 ព្រះស្រីសុរិយោពណ៌3 “ ជាព្រះនាមតាមរបាក្សត្រ តែព្រះនាម ដែលយើងគ្រប់គ្នាៗនិយម ហៅគឺ ពញាយ៉ាត ” បានសម្រេចចាកចោលទួលបា សាន ដែលលិចដោយទឹកជំនន់ក្នុងរដូវវស្សានោះ ហើយបានលើករាជធានីមកតាំង នៅទីក្រុងភ្នំពេញវិញ នៅត្រើយខាងលិច នៃ ទន្លេច្រាបឈាម4 ។
ក្រោយពីព្រះអង្គយាងមកដល់ ទ្រង់ក៏បានបញ្ជាចៅពញាកែ ឧកញ៉ាហោរាធិបតី ខៀវ និងនាហ្មឺនជាន់ខ្ពស់ជាច្រើនទៀត ដែល សុទ្ធតែជាអ្នកជំនាញខាងស្ថាបត្យកម្ម ឲ្យមកពិនិត្យតំបន់ជិតៗ ភ្នំនេះ ។ មន្ត្រី ទាំងឡាយនោះ ជាតំណាងព្រះពញាយ៉ាត បានមកកាន់ភ្នំដូនពេញ ហើយបានវិនិច្ឆ័យថា តំបន់អាគ្នេយ៍ នៃភ្នំនេះ គឺជាកន្លែងដ៏សមរម្យមួយ ក្នុងការកសាងព្រះរាជធានី ។ ក្រោយពី បានទទួលលិខិត ពីគណ: ប្រតិភូរួចហើយ ព្រះអង្គក៏បានបញ្ជា ដល់ចៅហ្វាយខេត្តនានា ឲ្យកេណ្ឌពល ដើម្បីមកកសាងប្រាសាទ និង ដំណាក់ សម្រាប់រាជវង្សានុវង្សទាំងអស់ ក្នុងរយ:ពេលយ៉ាង ឆាប់បំផុត ។ ការស្ថាបនាព្រះបរម រាជវាំង នេះ បានចប់សព្វគ្រប់ តាមពេលវេលា ដែលបានកំណត់ទុក ។
នៅគ្រិស្តសករាជ ១៤៣៤ ត្រូវនឹងថ្ងៃអង្គារ ៩ រោជ ខែពិសាខ ឆ្នាំខាល ឆស័ក ព្រះបាទ ពញាយ៉ាត បានចាកចេញពី ទួលបាសាន ជាទីដែលព្រះអង្គបានគង់នៅ អស់រយ:ពេលមួយ ឆ្នាំគត់ ហើយទ្រង់បានយាងមកកាន់ទីក្រុងភ្នំពេញតាមសំពៅ ។ ពេលដែលព្រះអង្គយាងមកដល់ភ្នំដូនពេញ ទ្រង់ក៏បានបញ្ជាដល់ ឧកញ៉ាតេជោ ស្រី ចៅហ្វាយខេត្តសំរោងទង ឲ្យហៅប្រមូលពល ប្រុសៗក្នុងខេត្តនេះ ដើម្បីទៅជញ្ជូនដីពីវាលទំនាប ខាងត្បូងភ្នំ មកចាក់បំពេញជើងភ្នំនេះប៉ែកខាងត្បូង ប៉ែកខាងកើត និងក្នុង ព្រះបរម រាជវាំង ។ ម្ល៉េះហើយ ទើបគេអាចលុបកន្លែងនោះ ហើយពង្រាបដីនោះ រហូតដល់មាត់កំពុង ។
តាំងពីពេលនោះមក គេក៏ហៅទីនោះថា កំពង់រាប រហូតមក ។ ទីទំនាបខាងត្បូង ដែលគេលើកជញ្ជូន ដីចេញនោះ បាន ក្លាយទៅជាបឹងមួយយ៉ាងធំ គេក៏ឲ្យឈ្មោះបឹងនោះថា :បឹងឧកញ៉ាតេជោ 5 ។
បន្ទាប់មកទៀត ព្រះបាទពញ៉ាយ៉ាត ទ្រង់បានបញ្ជាដល់ ចៅហ្វាយខេត្តបាទី ដែលមានឈ្មោះថា ផ្លុង ឲ្យជីកប្រឡាយមួយ ដើម្បីបង្ហូរទឹកពីទន្លេធំ ចូលទៅក្នុងព្រះបរម រាជវាំង សម្រាប់ក្រុម ញាតិវង្សានុវង្ស និងប្រជានុរាស្ត្រក្នុងទីក្រុងប្រើប្រាស់ ។ លុះ ប្រឡាយក្នុងទីក្រុងជីករួចរាល់ហើយ គេក៏ប្រសិទ្ធិនាមព្រែកជីក នោះថា ព្រែកឧកញ៉ាផ៉្លាង6 ។
បន្តបន្ទាប់មកទៀត ព្រះបាទពញាយ៉ាត បានបញ្ជាឲ្យជីកស្នាមភ្លោះមួយទៀត ឲ្យធ្វើកំពែងពីដីយ៉ាងមាំព័ទ្ធជុំវិញទីក្រុង ។ ស្នាមភ្លោះខាងទក្សិណឲ្យឈ្មោះថា ព្រែក តាកែវ7 ខាងបស្ចិមឲ្យឈ្មោះថា ព្រែកឣូរគ ខាងឧត្តរឲ្យឈ្មោះថា ព្រែកពោងពាយ8 ។ ដែយាសារតែនៅ ម្តុំព្រែកពោងពាយនោះ មានអាណិកជនចិនជាច្រើន បានមកតាំងទីលំនៅ នៅទីនោះ ហើយមានមុខរបរ ជាជាងដំដែកប៉ិនប្រសប់ធ្វើអាវុធគ្រប់ប្រភេទ ទើបគេហៅព្រែកនោះថា ព្រែកចិន ដំដែក ។ នៅតាម បណ្ដោយមាត់ទន្លេ ព្រះអង្គបានឲ្យគេចាក់ដី់ជាល្បើក សម្រាប់ការពារកុំឲ្យទឹកទន្លេជន់លិចដល់ទីក្រុង ។ អ្នក រាជការនាហ្មឺនសព្វមុខមន្ត្រី ព្រមទាំងប្រជានុរាស្ត្រ បានមកសង់ ទីលំនៅរបស់ខ្លួន តាមចំណង់ក្នុងទីក្រុងនេះ តែនៅទិសបស្ចិមនៃ ទីក្រុងនេះ ត្រូវទុកសម្រាប់ធ្វើស្រែ ។ ព្រះបាទពញាយ៉ាត បានប្រសិទ្ធិនាមរាជធានី នេះថា ក្រុងចតុមុខមង្គលសាកលកម្ពុជាធិបតី សិរីសោធរ9 ឥន្ទបត្តបុរីរដ្ឋារាជាសេមាមហានគរ ។
លុះបីបួនឆ្នាំក្រោយមក ព្រះនរាយណ៍រាជា ដែលត្រូវជាបុត្រច្បងរបស់ព្រះពញាយ៉ាត បានទទួល បរមងារជាឧបរាជ ទ្រង់់ បានសាងតំណាក់មួយនៅ ជ្រោយរលួស10 ។ នៅឆ្នាំជាមួយគ្នា នោះដែរ ព្រះ ស្រីរាជា ជាបុត្របន្ទាប់់ បានសាងតំណាក់មួយដែរ នៅលើទួលមួយខាងលិចព្រែកឣូរគ ទើបគេឲ្យឈ្មោះ ទួលនោះថា ទួលព្រះស្រីរាជា11 តែឣ្នកស្រុកហៅកាត់ថា ទួលព្រះស្រី ។
ក្រោយមកទៀត ព្រះវិហារដែលស្ថាបនាដោយលោក យាយពេញ ត្រូវបែកបាក់ ព្រះបាទ ពញាយ៉ាត បានចេញបញ្ជាឲ្យ សាងឡើងវិញ ព្រមទាំងកែទម្រង់ខ្លះនៃភ្នំនេះផង ។ ទ្រង់បានឲ្យ ពង្រីកកំពូល ខាងលើហើយក្រាលថ្ម ហើយទ្រង់បានឲ្យគេសាង ចេតិយមួយយ៉ាងធំ នៅលើកំពូលភ្នំនេះឡើង ។ នៅខាងក្នុង ចេតិយនេះ មានចែកជាពីរបន្ទប់ គឺបន្ទប់ខាងលើ និងបន្ទប់ខាង ក្រោម ។ បន្ទប់ខាងលើ ស្ថិត នៅពេញផ្ទៃខាងលើ ។ ឯបន្ទប់ខាង ក្រោម មានទ្វារបែកចេញទៅទិសទាំងបួន ។ បន្ទប់នីមួយៗមាន ទីកន្លែង សម្រាប់តាំងរូបបដិមាករជាទីសក្ការ:បូជា។
នៅក្នុងពេលជាមួយគ្នានេះ ព្រះអង្គ បានសាងវត្តអារាមជា ច្រើនក្នុងរាជធានី វត្តពីរស្ថិតនៅ ខាងទិសបូព៌នៃភ្នំ វត្តមួយទៀត ស្ថិតនៅខាងទិសទក្សិណនៃព្រែកចិនដំដែក វត្តមួយទៀតស្ថិតនៅ ជិតមាត់ទន្លេ ក្បែរមាត់ព្រែកឧកញ៉ាផ្លាង វត្តមួយទៀត ស្ថិតនៅជិត ព្រះចេតិយឧណ្ណាលោម រីឯមួយទៀត ស្ថិតនៅ ខ្ពបតាយ៉ង ។ ព្រះអង្គបានបញ្ជាឲ្យគេទៅដង្ហែរូបបដិមាករ ធ្វើពីសំរឹទ្ធិ និងរូបតោពី អង្គរវត្ត មកតម្កល់លើកំពូលភ្នំ ហើយបានប្រារព្ធបុណ្យអភិសេក ចំនួនបីយប់បី់ថ្ងៃ ។ រីឯព្រះពុទ្ធរូបធ្វើពីសំរឹទ្ធិ ដែលលោក យាយ ពេញ បានរកឃើញនោះ បានត្រូវតម្កល់ទុកនៅបន្ទប់ខាងក្រោម នៃចេតិយ ។ ក្រោយពីបានធ្វើ បុណ្យឆ្លងរួចមក ព្រះអង្គក៏បាន ប្រកាសប្រសិទ្ធិនាមវត្តលើកំពូលភ្នំនេះថា វត្តព្រះចេតិយបព៌ត ប៉ុន្តែសព្វ ថ្ងៃនេះ អ្នកស្រុកនិយមហៅឈ្មោះចាស់ថា វត្តភ្នំ ។
រីឯវត្តពីរ ដែលស្ថិតនៅប៉ែកខាងកើតភ្នំ វត្តមួយនៅ ឈៀងខាងត្បូងឲ្យឈ្មោះថា វត្តកោះ12 វត្តមួយទៀតស្ថិតនៅ ឈៀងខាងជើងឲ្យឈ្មោះថា វត្តលង្កា13 ។ នៅក្នុងវត្តលង្កានេះ ហើយ ដែលមាន តម្កល់ ព្រះត្រៃបិដក នោះ ។ វត្តដែលស្ថិតនៅ ខាងត្បូងព្រែកចិនដំដែក មានឈ្មោះថា វត្តពុទ្ធឃោសា14 ។ វត្ត ទាំងបី វត្តកោះ វត្តលង្កា វត្តពុទ្ធឃោសា ខាងលើនេះ បាន ទទួលឈ្មោះតាមទំនៀមទម្លាប់ ដែលទាក់ទង់ជាមួយនឹងពុទ្ធឃោសាចារ និងកោះស្រីលង្កា ។
វត្តដែលនៅជាប់នឹងមាត់ព្រែកឧកញ៉ាផ៉្លាង ត្រូវបានគេឲ្យ ឈ្មោះថា វត្តពាមផ្លុង ហើយព្រះពុទ្ធរូប ដែល ស្ថិតនៅក្នុងព្រះវិហារ វត្តនេះមានឈ្មោះថា ស្រកាលិញ ។ វត្តឧណ្ណាលោម បានយក ឈ្មោះតាមព្រះចេតិយ ដែលព្រះឣសជីបានតម្កល់ សារីរិកធាតុ ឧណ្ណាលោម15 ។ នៅខាងមុខវត្តនេះ ជិតមាត់ទ់ន្លេ នៅក្រោមដើម ពោធិមួយដើម ព្រះពញាយ៉ាត៉ បានឲ្យគេសាងរោងអ្នកតាមួយ ឈ្មោះ អ្នកតាច្រាប់់ ដែលក្រោយមក គេបានតែងតាំង ជា អ្នកតា ឃ្លាំងមឿង16 វិញ ។ វត្តខ្ពបតាយ៉ង៉ 17 ហៅតាមឈ្មោះខ្ពបមួយ ដែលពីដើម ជាឣូរមួយ ជីកដោយតាយ៉ង៉ ។
ផែនទីក្រុងភ្នំពេញ នាសតវត្សទី ១៥
១– វត្តពុទ្ធឃោសា ១១– ជ្រោយរលួស
២– វត្តលង្កា ១២– វត្តខ្ពបតាយ៉ង៉
៣– វត្តកោះ ១៣– ព្រែកពោងពាយ
៤– ព្រែកឧកញ៉ាផ៉្លាង ១៤– ព្រែកអូរគ
៥– ព្រះបរមរាជវាំង ១៥– ព្រែកតាកែវ
៦– ភ្នំដូនពេញ ១៦– ស្រែ
៧– វត្តពាមផ្លុង ១៧– ទួលព្រះស្រីរាជា
៨– បឹងឧកញ៉ាតេជោ ១៨– ទន្លេច្រាបឈាម
៩– ឃ្លាំងមឿង ១៩– ទន្លេមេគង្គ
១០– វត្តឧណ្ណាលោម ២០– ទន្លេបាសាក់
1 « Fondation de Phnom Penh au XVème. siècle après la chronique Cambodgienne », CŒUDÈS Georges, BEFEO 13 Juin 1913, p. 6-11.
2 រាមាធិបតី ឈ្មោះព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ ច្រើនយកតាមឈ្មោះព្រះនារាយណ៍ ពុំសូវយក តាមឈ្មោះព្រះឥសូរទេ ។ ឧទាហរណ៍ : ព្រះបាទបរមរាជារាមាធិបតី ព្រះស្រីសុរិយោពណ៌ (ព្រះបាទពញាយ៉ាត) ។ ព្រះនារាយណ៍រាជា – ព្រះរាម (ក្នុង រឿងរាមកេរ្តិ៍)៘
3 ព្រះស្រីសុរិយោពណ៌ ឈ្មោះព្រះមហាក្សត្រខ្មែរសម័យអង្គរ ច្រើនតែភ្ជាប់ខាងចុង រវម ជាពាក្យសំស្ក្រឹត ។ ដូច្នេះ សរសេរជាខ្មែរ វរ្ម័ន ឬ វម៌ ឬ ពម៌ ។ ដូច្នេះ ្រសីសុរិយោពណ៌ នេះ ត្រូវសរសេរជា ស្រីសុរិយោវរ្ម័ន ឬ ពម៍ វិញ ទើបត្រឹមត្រូវតាមឈ្មោះរបស់ព្រះអង្គ ពុំមែន ពណ៌ នេះទេ (តាមការសន្ទនាជាមួយលោកស្ត្រីបណ្ឌិត ពៅ សាវរស)។
4 ទន្លេច្រាបឈាម គឺជាទន្លេដែលហូរទៅកាន់បឹងទន្លេសាប ដែលអ្នកស្រុកបានស្គាល់យ៉ាង ច្បាស់ តែគេពុំអាចពន្យល់បានទេថា តើហេតុដូចម្ដេច បានជាទន្លេនេះឈ្មោះយ៉ាង ដូច្នេះនោះ ។
5 បឹងឧកញ៉ាតេជោ គឺស្ថិតនៅត្រង់ម្តុំវត្តកោះសព្វថ្ងៃ ។
6 ព្រែកឧកញ៉ាផ្លុង ព្រែកនេះ ជាប់ពីមាត់ទន្លេរហូតដល់បឹងពោងពាយ ត្រង់កន្លែងសួនច្បារ ចំពីមុខព្រះសក្យមុនីចេតិយសព្វថ្ងៃ ។
7 ព្រែកតាកែវ ព្រែកនេះ ស្ថិតនៅពីខាងកើតវាលវង់ សព្វថ្ងៃនេះ ពហុកីឡាស្ថានជាតិ បាន ត្រូវសង់ឡើងនៅត្រង់កន្លែង វាលវង់ នេះ(គឺកីឡាស្ថាន) ឱលយមផិច)កាត់តាមវិមានឯករាជ្យ ។ មានវត្តមួយសាងឡើងនៅក្បែរព្រែកនោះឈ្មោះ វត្តតាកែវ រហូតដល់សព្វថ្ងៃនេះ ។
8 ព្រែកពោងពាយ ឬ ព្រែកចិនដំដែក ស្ថិតនៅខាងត្បូងបន្តិចនៃវិទ្យាល័យ ភរឲ្យវិដនេត ។ ឯ បឹងពោងពាយ ខាងជើងទល់នឹងទំនប់ទួលគោក ខាងត្បូងទល់នឹងផ្លូវរទេះភ្លើង ឬផ្លូវជាតិ ពី ភ្នំពេញទៅពោធិចិនតុង ។
9 សិរីសោធរ ឈ្មោះរាជធានី ដែលសាងឡើងដោយព្រះបាទ ស្រីយសោវរ្ម័ន ក្នុងរាជព្រះអង្គ (ឬ អង្គរធំ ) ។ ក្រោយមក ពាក្យនេះហៅបម្រួញខ្លីថា សិរីសោធរ ដែលព្រះបាទពញាយ៉ាត បានយកឈ្មោះនេះ មកដាក់ទីក្រុងភ្នំពេញនេះទៀត ។ ក្រោយមកទៀតពាក្យ សិរីសោធរ នេះហៅក្លាយជា សស្រីសន្ធរ និង ស៊ីធរ ដែលគេហៅថា ស៊ីធរកណ្ដាលនោះ មិនមែន ស្រីសឈរ ទេ ។ (តាមការសន្ទនាជាមួយលោកស្ត្រីបណ្ឌិត ពៅ សាវរស )
10 ជ្រោយរលួស ត្រង់ម្តុំផ្សារកាប់គោសព្វថ្ងៃ គឺទិសអាគ្នេយ៍នៃព្រះបរម រាជវាំង ។
11ទួលព្រះស្រីរាជា ហៅកាត់ថា ទួលព្រះស្រី ស្ថិតនៅខាងជើងវត្តព្រះពុទ្ធមានបុណ្យសព្វថ្ងៃ។
វត្តកោះ ស្ថិតនៅខាងជើងឈៀងខាងកើត ពីវត្តភ្នំដូនពេញ ត្រង់កន្លែងវិមានរដ្ឋាភិបាលសព្វថ្ងៃ ។ តែក្រោយមក វត្តនេះ ក៏លើកយកទៅសាងនៅម្តុំបឹងតេជោ គឺវត្តកោះ សព្វថ្ងៃនេះ ។
13វត្តលង្កា ពីដើមស្ថិតនៅត្រង់ឃ្លាំងអំបិល ខាងក្រោយក្រសួងផែនទី ។ ក្រោយមក វត្តនេះ ត្រូវបានគេយកទៅសាងនៅវត្តលង្កាសព្វថ្ងៃនេះ ។
14វត្តពុទ្ធឃោសា ស្ថិតនៅជិតព្រែកពោងពាយ ហៅព្រែកចិនដំដែក។ វត្តនេះ ក៏ហៅតាមឈ្មោះព្រែកនោះ ដែរ ។ វត្តនេះ ឥតមានរុះរើទៅណាទេ គឺនៅត្រង់កន្លែងដដែល តែពុទ្ធបរិស័ទទាំងអស់ នៅចាំឈ្មោះវត្តនេះ យ៉ាងច្បាស់ថា វត្តពុទ្ធឃោសា ។ ក្រោយមកវត្តនេះ បានត្រូវបែកជាពីរ ដោយសារផ្លូវមួយពុះចែក ចំកណ្ដាលវត្ត វត្តមួយជា គណៈធម្មយុត្តិ ហើយវត្តមួយទៀតជា គណៈមហានិកាយ ។
15ឧណ្ណាលោម ជាពាក្យសំស្ក្រឹតដែលមានន័យថា រោមមួយកញ្ចុំ នៅត្រង់កញ្ចុំចិញ្ចើមរបស់ ព្រះសមណគោតម ។ ចេតិយដែលមានតម្កល់សារីរិកធាតុ ឧណ្ណាលោម នេះគេឱ្យឈ្មោះថា ឧណ្ណាលោម រីឯវត្តមួយដែលសាងឡើងនៅជិត ចេតិយនេះ គេក៏សន្មតហៅវត្តនោះថា វត្តឧណ្ណាលោម តាមឈ្មោះចេតិយនោះទៅ ។
16អ្នកតាឃ្លាំងមឿង ជាធម្មតានៅតាមភូមិនីមួយៗរបស់ខ្មែរ តែងតែមានអ្នកតាមួយប្រចាំ ការពារភូមិនោះ។ ឯព្រះបាទពញាយ៉ាតទ្រង់មានជំនឿដូច្នេះដែរ ហេតុនេះហើយ ទើបព្រះ អង្គឱ្យគេសាងអ្នកតាឃ្លាំងមឿងនេះឡើង ជាអ្នកតាចាំថែរក្សាប្រទេសជាតិទាំងមូល ។
17វត្តខ្ពបតាយ៉ង ពេលវត្តនេះរលំបាក់បែកអស់ទៅ ពុទ្ធបរិស័ទនៅទីក្រុងបានសាងវត្តថ្មីឡើង នៅត្រង់កន្លែងវត្តខ្ពបតាយ៉ងនេះ តែវត្តថ្មីនេះគេឱ្យឈ្មោះថា វត្តបទុមវតី ដែលស្ថិតនៅ ចំខាងត្បូងព្រះបរមរាជវាំងសព្វថ្ងៃនេះ ។